Massaschade-collectieve-actie

Financiële massaschade & collectieve acties

Onder financiële massaschade wordt verstaan vermogensschade die is geleden door een groep beleggers of afnemers van financiële diensten of producten, wanneer die schade het gevolg is van één gebeurtenis of een serie van gelijksoortige gebeurtenissen. Anders gezegd, er is sprake van een groot aantal gelijksoortige financiële klachtzaken of beleggingsclaims tegen dezelfde onderneming(en) of instelling(en). De gedupeerden kunnen dan individueel procederen, maar zij kunnen ook besluiten om hun klachten, claims of belangen te bundelen. Dit kan de vorm hebben van een groepsactie of een collectieve actie. Hieronder geven wij uitleg over deze begrippen, hoe te kiezen tussen deze acties en over de verschillende soorten belangenbehartigers die groepsacties en collectieve acties voeren.

Neemt u ook kennis van de disclaimer.

1. Groepsactie

Er wordt gesproken van een groepsactie wanneer meerdere beleggers of financiële consumenten één belangenbehartiger inschakelen om hun individuele klachten of vorderingen bij de tegenpartij(en) in te dienen, en deze zonodig via een procedure te verhalen. Er is dus sprake van een bundeling van individuele claims.

In een groepsactie kunnen, anders dan in een collectieve actie, alle mogelijke rechtsmiddelen en vorderingen worden ingesteld, daaronder mede begrepen een vordering tot betaling van schadevergoeding in geld en vernietiging of ontbinding van de onderliggende overeenkomst, in combinatie met terugbetaling van de inleg plus rente. Een groepsprocedure leidt tot een uitspraak die bindend is voor de individuele gedupeerden namens wie deze procedure is ingesteld. Anderen kunnen aan deze uitspraak geen rechten of verplichtingen ontlenen.

Ook als in een groepsactie een schikking wordt gesloten met de tegenpartij, geldt deze alleen voor de individuele gedupeerden namens wie deze schikking is getroffen. Een dergelijke schikking kan in beginsel ook niet algemeen verbindend worden verklaard.

In een groepsactie kunnen de gedupeerden bepaalde kosten delen, omdat in de individuele zaken vergelijkbare werkzaamheden moeten worden verricht. Deze kunnen dan in één keer worden opgezet en uitgevoerd. Daarom is deelnemen aan een groepsprocedure vaak (aanzienlijk) goedkoper dan individueel procederen.

Meestal worden de vorderingen ingesteld op naam van de individuele gedupeerden. Het is ook mogelijk dat de gedupeerden een rechtspersoon volmacht geven om de vordering op diens eigen naam, maar voor rekening van de gedupeerden in te stellen, of dat zij hun vordering ter incasso overdragen aan deze rechtspersoon. Als u besluit in een groepsactie een volmacht te verlenen of uw vordering over te dragen, moet u er goed op letten dat u wél bevoegd blijft om over de vordering (en een eventuele procedure of schikking) te beslissen, en dat u de volmacht of overdracht weer ongedaan kunt maken. Anders geeft u de regie misschien onbedoeld uit handen aan de verkrijger van de volmacht of vordering.

Terug naar boven

2. Collectieve actie

Onder een collectieve actie wordt verstaan een vordering die door één organisatie bij de rechter wordt ingesteld ten behoeve van een groot aantal andere personen, die schade hebben geleden. Het belangrijkste kenmerk van een collectieve actie is dat de gedupeerden niet allemaal zelf een rechtszaak starten, maar dit overlaten aan één partij. Deze partij procedeert op eigen naam en voor eigen rekening, maar ten behoeve van die anderen, de gedupeerden.

In Nederland is de collectieve actie wettelijk geregeld in artikel 3: 305a van het Burgerlijk Wetboek. De wet geeft de stichtingen en verenigingen met volledige rechtsbevoegdheid het recht om bij de rechter een rechtsvordering in te stellen die strekt tot bescherming van gelijksoortige belangen van andere personen, voor zover zij die belangen volgens hun statuten behartigen. Deze rechtsvordering kan onder meer het volgende inhouden:

De wet legt aan de collectieve actie ook een aantal beperkingen op:

Deze beperkingen kunnen in praktijk deels worden ondervangen door de collectieve actie te combineren met vorderingen van enkele individuele gedupeerden of met een groepsactie. Deze vorderingen kunnen met één dagvaarding, in één procedure aanhangig worden gemaakt. De vorderingen van de individuele gedupeerden fungeren dan als ‘proefproces’ ten aanzien van eventuele persoonsgebonden vorderingen (zoals vernietiging of ontbinding) en de wijze waarop de schade moet worden berekend, als de aansprakelijkheid wordt vastgesteld.

De praktijk wijst uit dat een tegenpartij, als hij de collectieve rechtszaak verliest, vaak bereid is om alsnog tot een collectieve schaderegeling te komen met de rechtspersoon die de collectieve actie voert. Deze overeenkomst moet dan strekken tot vergoeding van (een deel van) de door (bepaalde categorieën van) gedupeerden geleden financiële massaschade. De rechtspersoon en tegenpartij kunnen het Gerechtshof Amsterdam vervolgens verzoeken om deze overeenkomst algemeen verbindend te laten verklaren op grond van de Wet Collectieve Afwikkeling van Massaschade. Als de overeenkomst verbindend wordt verklaard, hebben de gedupeerden die niet aan de overeenkomst willen worden gebonden, gedurende een korte tijd (vaak 6 maanden) de mogelijkheid om dit schriftelijk mede te delen in een zogenoemde ‘opt out verklaring’. Na deze periode is de overeenkomst definitief bindend voor alle gedupeerden die niet tijdig een opt out verklaring hebben gedaan. Voor hen is de zaak dan afgedaan.

Terug naar boven

3. Keuze tussen groepsactie of collectieve actie

De keuze voor een groepsactie of collectieve actie hangt onder meer af van:

Het starten van een collectieve actie is doorgaans alleen zinvol als sprake is van minimaal enkele honderden gedupeerden. Anders is het beter te kiezen voor een groepsactie.

Als de gemiddelde schade per gedupeerde relatief beperkt is, valt te verwachten dat veruit de meeste gedupeerden zullen afzien van een individuele procedure of deelname aan een groepsactie, omdat de proceskosten per gedupeerde dan te hoog zijn ten opzichte van diens schade. Men spreekt dan ook wel van ‘strooischade’. Een collectieve actie is bij uitstek geschikt voor het verhalen en afwikkelen van strooischades. Dit neemt niet weg, dat het voor individuele gedupeerden die een schade hebben geleden die veel hoger is dan gemiddeld, wel lonend kan zijn om individueel te procederen of samen een groepsactie te starten.

Financiële massaschade kan worden verhaald op diverse grondslagen. Een collectieve actie is vooral passend als de vorderingen overwegend op algemene grondslagen zijn gebaseerd, dat wil zeggen: grondslagen die gelden ten aanzien van alle gedupeerden, ongeacht hun persoonlijke omstandigheden. Denk hierbij bijvoorbeeld aan beleggingsclaims of aan financiële klachten die zijn gebaseerd op misleiding, fouten in de contracten of strafbare feiten (zoals handelen zonder vergunning). Wanneer de vorderingen overwegend zijn gebaseerd op de persoonlijke omstandigheden van de gedupeerde of diens persoonlijke relatie met de tegenpartij, ligt een individuele procedure of groepsactie meer voor de hand. Denk hierbij bijvoorbeeld aan onjuiste advisering of vernietiging wegens dwaling.

In heel omvangrijke, complexe massaschade zaken, is vaak naast elkaar sprake van één of meer collectieve acties, groepsacties en individuele procedures. Voorbeelden zijn de aandelenlease en woekerpolis affaires. Deze acties en procedures vullen elkaar dan aan. In de collectieve actie kan een schikking worden getroffen die voorziet in een basiscompensatie voor alle gedupeerden die, bijvoorbeeld gezien het relatief geringe bedrag van hun schade, afzien van deelname aan een groepsactie of individuele procedure. In een groepsactie kunnen vervolgens de vorderingen worden gebundeld van gedupeerden die wél voldoende financieel belang hebben om de kosten van deelname aan die groepsactie te rechtvaardigen, maar onvoldoende voor de kosten van een individuele procedure. Ook kunnen in een groepsactie specifieke groepen, die op grond van gemeenschappelijke kenmerken een sterker dan gemiddelde rechtspositie hebben, specifiek voor hen geldende algemene klachten voorleggen. Denk bijvoorbeeld aan gedupeerden die een specifieke, misleidende brochure hebben ontvangen of wier echtgenoot of geregistreerd partner geen toestemming heeft gegeven voor het aangaan van de overeenkomst, wanneer dit wel wettelijk was vereist. Individuele procedures bieden tot slot uitkomst voor gedupeerden die een aanzienlijke schade hebben geleden, of bij wie sprake is van bijzondere persoonlijke omstandigheden.

De eis van voldoende gelijksoortigheid valt deels samen met de bovenstaande opmerkingen over de grondslag van de vorderingen. Naarmate de persoonlijke omstandigheden van de individuele gedupeerden belangrijker zijn voor de beoordeling van de vordering, des te minder zal er sprake zijn van gelijksoortigheid. Ook in andere opzichten kan sprake zijn van ongelijksoortigheid, bijvoorbeeld een bepaald financieel product is aangeboden terwijl tussentijds de wet en regelgeving of de contractsvoorwaarden ingrijpend zijn aangepast. De juridische toetsingskaders kunnen dan per periode aanzienlijk verschillen. Ook kan het zijn dat er verschillende brochures zijn verstrekt, met essentieel verschillende informatie. Als slechts op één of enkele onderdelen sprake is van verschillen, kan dit in een collectieve actie vaak worden ondervangen door de gedupeerden in te delen in categorieën op basis van deze verschillen. Er moeten dan natuurlijk niet te veel verschillen zijn.

Terug naar boven

4. Soorten belangenorganisaties

Als u gedupeerde bent van financiële massaschade, is het zinvol om eerst na te gaan of er door anderen al een collectieve actie of groepsactie is gestart. Als dit het geval is, doet u er goed aan eerst informatie in te winnen over deze actie en de organisatie die deze voert.

In praktijk komen vooral de volgende soorten belangenorganisaties voor: bestaande consumentenorganisaties en speciale belangenorganisaties opgericht door gedupeerden of door één of meer commerciële partijen. Hieronder geven wij een beschrijving van deze organisaties en waar u op moet letten als u overweegt zich aan te sluiten.

Terug naar boven

4.1 Bestaande consumentenorganisaties

Bijvoorbeeld de Consumentenbond, Vereniging van Effectenbezitters of Vereniging Consument & Geldzaken. Vaak voeren deze organisaties de collectieve actie zelf. Als er heel veel gedupeerden zijn, richten zij soms een speciale stichting op, omdat de collectieve actie anders financieel en administratief moeilijk beheersbaar wordt.

Bestaande consumentenorganisaties hebben het voordeel dat zij vaak al eerder collectieve acties hebben gevoerd en daardoor beschikken over deskundigheid en ervaring op dit terrein. Sterke punten zijn ook dat zij beschikken over een grotere organisatie en een grotere zichtbaarheid in de media, waardoor zij relatief goed in staat zijn om de publieke opinie te beïnvloeden en mede daardoor eerder door de tegenpartij(en) als gesprekspartner worden gezien. Nadelen kunnen zijn de relatief beperkte betrokkenheid bij en invloed van gedupeerden op de collectieve actie, en het feit dat deze belangenorganisaties ook andere belangen en activiteiten hebben buiten deze specifieke collectieve actie.

Terug naar boven

4.2 Speciale belangenorganisaties opgericht door gedupeerden

Meestal gaat het hier om een stichting, en soms om een vereniging. De organisatie wordt opgericht met het specifieke doel om de collectieve actie te voeren. Het bestuur wordt meestal gevormd door gedupeerden, al dan niet aangevuld met één of meer deskundigen.

Belangenorganisaties opgericht door gedupeerden hebben het voordeel dat de aangesloten gedupeerden vaak nauw betrokken zijn bij en invloed hebben op de collectieve actie. Bestuurders zijn zelf ook gedupeerden en zullen wellicht minder snel akkoord gaan met een schikking als deze niet voorziet in vergoeding van een aanzienlijk deel van de schade. Nadeel van deze organisaties kan zijn dat gedupeerden vaak zelf niet beschikken over specifieke deskundigheid of ervaring met collectieve acties, over een achterliggende organisatie, relatief weinig invloed hebben op de publieke opinie en politiek en, mede daardoor, vaak door de tegenpartij(en) worden genegeerd. Inschakeling van professionele adviseurs (gespecialiseerde advocaten en communicatie adviseurs) kan deze nadelen in belangrijke mate wegnemen.

Terug naar boven

4.3 Speciale belangenorganisaties opgericht door commerciële partijen

Meestal gaat het hier om een stichting of besloten vennootschap opgericht door een advocatenkantoor of claimkantoor. Het bestuur van de stichting of vennootschap bestaat soms uitsluitend of overwegend uit medewerkers van het advocatenkantoor of claimkantoor.

Belangenorganisaties opgericht door commerciële partijen kunnen enorm verschillen in kwaliteit. In sommige gevallen beschikken deze organisaties over specifieke deskundigheid en ervaring met collectieve acties, is sprake van behoorlijke informatieverstrekking aan en raadpleging van de aangesloten gedupeerden, zijn maatregelen genomen om belangenconflicten tegen te gaan en is de beloning van de bestuurders en/of adviseurs vergelijkbaar met die van andere belangenorganisaties. Voor hetzelfde werk wordt dan dezelfde vergoeding betaald. Heel anders wordt het, als de initiatiefnemers niet beschikken over voldoende deskundigheid en ervaring, zichzelf onredelijk hoge vergoedingen toekennen en geen onvoldoende verantwoording afleggen aan de aangesloten gedupeerden. In sommige gevallen worden collectieve acties gestart die juridisch weinig kans van slagen hebben, en worden de financiële bijdragen van de aangeslotenen in relatief korte tijd uitgegeven.

Terug naar boven

4.4 Waar moet u op letten?

Als u overweegt zich bij een collectieve actie of groepsactie aan te sluiten, is het verstandig u daarbij in ieder geval de volgende vragen te stellen:

Terug naar boven